‘આપણાં લોકગીતો’ પુસ્તકમાં લોકસાહિત્યના પ્રવાહને અને નૈસર્ગિક પ્રેમગ્રંથિને જોડનારા લોકગીતો સાથેના સમાજજીવનનું સુઘડ પ્રતિબિંબ ઝિલાયું છે. આપણાં લોકગીતોના વિવિધ પાસાંઓનું ઉદાહણ સહિતનું રસદર્શન કરાવતું આ સંકલન એક મહત્વપૂર્ણ સંદર્ભ-ગ્રંથ બનેલ છે.

‘ગગનને ગોખે’ એ ચોપડી મેં પ્રસન્નતાપૂર્વક વાંચી હતી એ તો યાદ છે જ, પણ હું માનું છું કે પૂ. બાપુજી (ગાંધીજી)નું ધ્યાન પણ એ પુસ્તકે ખેંચ્યું હતું. લોકસંસ્કૃતિ તરફ આપણા વિદ્વાનોનું અને લેખકોનું ધ્યાન ઓછું જતું હતું, તે વખતે  એ વિષય તરફ જનતાનું ધ્યાન ખેંચવાનું કામ શરૂઆતમાં મેં કરેલું. લેખો લખીને અને વિશેષ તો વાતચીતમાં. હવે એ વિષય ખૂબ ખેડાતો જાય છે. તમારૂં ‘આપણી લોકસંસ્કૃતિ’ પુસ્તક ફેરવતાં જ તે ઘણું મહત્વનું જણાયું. કલકત્તા તરફ એક ‘ફોકલર સોસાયટી’ સારું કામ કરે છે. તમારા જેવા એ સોસાયટીમાં ભાગ લે અને લેખો લખે તો અખિલ ભારતીય દ્દષ્ટિ કેળવવામાં ઘણાં લોકોને મદદ થાય.

ભાઈ નિરંજન અને જયમલ્લ એ બન્ને છેલ્લાં ત્રણ વર્ષોથી ‘ફૂલછાબ’ના તંત્રીમંડળ પર છે અને ‘ફૂલછાબ’ના પત્રકારત્વ માટે મેં નિરધારેલું જે સંસ્કારવિધાન, તેને અમલમાં લાવવાનો તેમનો મોટો હાથ છે. તેઓ ‘ફૂલછાબ’માં જોડાયા તે પૂર્વે છેક 1930-33 ના અરસાથી રાજકોટના સંગ્રામ (1938) સુધી સૌરાષ્ટ્રના નવવિધાનના જ કાર્યકરો હતા. નાની-મોટી લડતોના લડવૈયાઓ અને નાનાં-મોટાં રચનાત્મક કાર્યોના કરવૈયાઓ હતા. પત્રકારત્વને પણ તેમણે બન્નેએ પૂર્વજીવનના સાતત્ય લેખે જ સ્વીકાર્યું છે.

જયમલ્લભાઈ લોકશૈલીમાં આવું વૈવિધ્યભર્યું સાહિત્ય આપી શક્યા, કારણ કે તેઓ લોકજીવનના નિરીક્ષક અને માલમી હતા. પત્રકાર, લેખક, સ્વાતંત્ર્યસૈનિક અને લોકસાહિત્યના સંશોધક-સંગ્રાહકનો વિરલ સમન્વય તેમનામાં થયો હતો. ગુજરાતી ક્કકામાં મને કોઈ પૂછે તો કલમનો ક, ખડિયાનો ખ, ગણપતિનો ગ, એમ ‘જ’ એટલે જયમલ્લ પરમારનો એમ કહું.

કાઠિયાવાડ એ તો આ રાષ્ટ્રના હૃદયસમો ધબકતો પ્રદેશ છે. ગામેગામ પાળિયા અને પાળિયે પાળિયે રહેલા ઇતિહાસરૂપી લોકસંસ્કૃતિને જીવતી રાખનાર ઝવેરચંદ મેઘાણી અને જયમલ્લભાઈ જેવા પનોતા કલમનવેશો અહીં પાક્યા છે. તેમના જેવા ધીંગી અને ધબકતી કલમના લોકસાહિત્યકારો આ ધરતીની સોડમ છે અને તેના દ્વારા ધરતી સુગંધી બની છે. અહીંનો બહારવટિયો પણ હૃદયહીન નથી. આ બહારવટિયા પણ રાજકારણીઓના રૂપમાં મળ્યા હોત તો દેશની અવદશા ન હોત ! ખમીર, ખાનદાની અને ખટપટ આ ભોમકા ઉપર સાથે ચાલ્યા છે.

જયમલ્લભાઈ માત્ર કુશળ સંગઠક, સંપાદક અને લેખક ન હતા, પણ એક કર્મશીલ સારસ્વત હતા. લોકસાહિત્ય અને લોકસંસ્કૃતિને મનોરંજનથી ઊંચેરી ભૂમિકાએ તેમણે મૂકી આપી હતી

જયમલ્લ પરમારના પુસ્તક ‘આપણી લોકસંસ્કૃતિ’માં ‘અવર રોઝાંને દો દો શિંગા, સાયબાને એકલશીંગ, એ રે એંધાણીએ સાયબો આવશે.’ એ ભજનપંક્તિનો સંબંધ સિંધુખીણની સંસ્કૃતિનાં અવશેષોમાં મળતી, અમુક મુદ્રામાં મળતી, એક શીંગડાવાળાં પ્રાણીની, દેવની હોય એવો ખ્યાલ આપતી, આકૃતિ સાથે જોડવામાં આવ્યો છે. એ એક હિંમતભર્યો પ્રસ્તાવ છે અને સાચો ઠરવા પૂર્વે પૂરી ચકાસણી માગી લેશે. પણ આ ભજન સાંભળનારને મોંહે-જો-દડો અને હડપ્પાની સિંધુ ખીણની સંસ્કૃતિની વિશેષતાઓનો સુરેખ ખ્યાલ હોય તો જ આવું સંયોજન એના વિચારમાં આવે એ મુદો અત્રે પ્રસ્તુત છે.

આજે તો ભદ્ર વર્ગ વધુને વધુ અલગ થતો જાય છે અને લોક પણ તેમનું જ આંધળું અનુકરણ કરે છે. આ વિષમ પરિસ્થિતિમાં જયમલ્લભાઈએ લોકો પ્રત્યે ભદ્ર વર્ગનો અનુરાગ અને ઋણબુધ્ધિ જાગૃત રહે તે માટેનું જે કાર્ય કર્યું તે મહત્વનું છે. લોકસાહિત્યના ક્ષેત્રમાં જયમલ્લભાઈની એક વિશિષ્ટ પ્રતિભા હતી. એક યુનિવર્સિટી જેટલું કામ તેમણે એકલે હાથે આ ક્ષેત્રમાં કર્યું છે.

સૌરાષ્ટ્રના લોકજીવનના ઘડતરનું, રાષ્ટ્રીય જાગૃતિ અને ઉત્થાનનું, લોકસાહિત્યની પરંપરા અને ભાવનાને જાળવી રાખવા માટે વ્યક્તિગત અને સંસ્થાગત પ્રવૃત્તિ કરતા રહ્યાનું, સાહિત્યિક પત્રકારત્વનું અને સર્જનાત્મક લેખનનું-એમ જયમલ્લભાઈનું જીવનકાર્ય કેટકેટલાં ક્ષેત્રો પર પથરાયેલું છે ! રાષ્ટ્રઘડતર અને સંસ્કારઘડતરને તેમનું જીવન વરેલું હતું.

જયમલ્લભાઈએ જો કોઈ મોટી સેવા કરી હોય તો એ લોકસાહિત્ય ક્ષેત્રે અનેક લેખકોને આકર્ષી, એમની પાસેથી કિંમતી લેખો તેમજ અપ્રસિધ્ધ લોકસાહિત્ય મેળવીને, પ્રજાના એ અમૂલ્ય વારસાની ભેટ આપવાની. અહં વિનાની, સામાને આકર્ષવાની અને એ રીતે પોતાના કરી એમની પાસેથી કિંમતી સામગ્રી મેળવી, માત્ર સંતોષ ન લેતાં, ફરી લોકોને ચરણે ધરી દેવાની લગની મને જયમલ્લભાઈમાં જોવા મળી હતી. ‘ઊર્મિનવરચના’ની તે ઘણી મોટી સેવા કહી શકાય.

જયમલ્લભાઈને તેમના પ્રેરક લખાણો દ્વારા મારી બાલ્યવયથી જાણું છું. ‘અણખૂટધારા’ વાંચી આંખો ભીંજાઈ હતી. ‘ખંડિત ક્લેવરો’માં પણ નર્મ-મર્મના આવરણ હેઠળ વેદના વ્યક્ત થઈ હતી. નિરંજન વર્મા તથા જયમલ્લ પરમારની મૈત્રી વિશે સાંભળ્યું હતું. ઈશ્વરલાલ દવે, ભારતી સાહિત્ય સંઘ, ‘ઊર્મિનવરચના’ નામો બચપણથી કાન પર અથડાતા રહ્યા હતા. આ સૌમાંથી પ્રત્યક્ષ મળવાનું થયું એક માત્ર જયમલ્લભાઈને. ભક્તિભાવથી જેમનાં લખાણ વાંચ્યાં હતા, તેવા જયમલ્લભાઈને પ્રત્યક્ષ મળવાનું થયું ત્યારે વિશિષ્ટ સ્પંદન અનુભવ્યું હતું.

લોકસાહિત્યવિષયક એમની વિભાવનાનું ધ્યાનપાત્ર લક્ષણ છે, સ્વાનુભવ આધારિત વિવેચન. લોકો અને ગ્રામજીવનનો એમનો સીધો, નિકટનો, લાંબો અનુભવ એમને લોકસાહિત્યને સમજવામાં અને સમજાવવામાં સહાયભૂત થાય છે. કંઠસ્થ લોકસાહિત્યનું સંપાદન-વિવેચન ઘરમાં ટેબલખુરશી પર બેસી યથાર્થરૂપમાં થઈ શકે નહીં. એને સમજવા માટે લોકોને બરાબર સમજવા જોઈએ. તે માટે તેમની વચ્ચે જઈ બેસવું પડે, પરિભ્રમણ કરવું પડે. જયમલ્લભાઈએ તેમ કર્યું છે. જયમલ્લભાઈનાં લખાણો કેવળ અનુભવ-નોંધ કે ડાયરી ન બની રહેતાં, લોકસાહિત્ય અને લોકસંસ્કૃતિનાં વિવિધ પાસાંને તેનાં વાસ્તવિક રૂપમાં આલેખતા વિચારપ્રેરક સ્વાધ્યાય લેખો બની શક્યા છે.

જયમલ્લભાઈ દેશની સ્વતંત્રતા પહેલાંના અને તે પછીનાં પત્રકારત્વમાં તથા પ્રવાહોમાં ગળાડૂબ જીવ હતા. મારો તેમની સાથેનો પહેલો શબ્દ પરિચય હાઈસ્કૂલના અભ્યાસ દરમિયાન ‘ખંડિત ક્લેવરો’ નવલકથાના વાંચનથી થયેલો. સત્યાગ્રહયુગના આદર્શો અને વાસ્તવિક્તાઓ વચ્ચેના અંતરાલને તેમણે હાસ્યના માહોલમાં આબાદ રીતે આલેખ્યો છે.

શૈક્ષણિક મોટી ડિગ્રીઓ મેળવી હોય તો જ સમાજને પ્રદાન કરી શકાય તેવી સાચી-ખોટી માન્યતા ચાલે છે. પરંતુ સ્વરાજ લડત વખતના જયમલ્લભાઈ જેવા અનેક વ્યક્તિત્વ આપણી વચ્ચે સ્વરાજ પછી નિહાળ્યા છે, કે જેઓ પૂરૂં મેટ્રિક સુધીનું પણ ભણ્યા ન હોય, છતાં પોતાની આપસૂઝ, આત્મવિશ્વાસ અને અભ્યાસથી વિદ્વાન બન્યા હોય અને સમાજને અનેક ક્ષેત્રે પ્રદાન આપ્યું હોય. આજની અને આવતીકાલની નવી પેઢી ફક્ત સાત ધોરણ સુધી ભણેલા જયમલ્લભાઈ જેવા વ્યક્તિત્વમાંથી પ્રેરણા મેળવીને પોતાનું જીવન ઘડી શકે.

ગુજરાતમાં ખગોળના ક્ષેત્રે છોટુભાઈ સુથાર અને જયમલ્લ પરમાર અમારા ફોરફાધર્સ (વડવાઓ) છે.

જયમલ્લભાઈએ ‘ઊર્મિનવરચના’ થકી સંતસાહિત્ય વિષે લેખો લખ્યા, સંગ્રહ કરેલા ભજનો સંપાદિત કરીને મૂક્યા અને અન્ય લોકો પાસે લેખો લખાવ્યા. ગુજરાતમાં સંતસાહિત્યનો જેણે અભ્યાસ કરવો હોય તેણે ઝવેરચંદ મેઘાણી, જયમલ્લ પરમાર અને મકરંદ દવેના તદવિષયક પુસ્તકોમાંથી પસાર થવું જ પડે.

મેઘાણી શિષ્ટ સાહિત્યથી લોકસાહિત્યને અલગ પાડી શકેલા, પણ તેમણે ચારણી પરંપરાને લોકસાહિત્યમાં ગણી લેવાની ભૂલ કરેલી છે. જયમલ્લભાઈ આ ભૂલ સુધારે છે. લોકસાહિત્ય, ચારણીસાહિત્ય અને બારોટીસાહિત્ય અલગ અલગ પરંપરા છે એવું જયમલ્લભાઈ સ્પષ્ટ કરે છે. વળી લોકસાહિત્ય હંમેશાં બોલીમાં જ હોય એવી યથાર્થ સમજથી બોલી અને સાહિત્યનો સંબંધ ચર્ચે છે. જયમલ્લભાઈ બોલીને સ્પષ્ટ કરવા પ્રેરાયા છે, તેમ લોકને સ્પષ્ટ કરવા પ્રતિ પણ એમનું ધ્યાન ગયું છે. લોકસાહિત્યની તાસીર પરત્વે યોગ્ય દર્શન જયમલ્લભાઈ વ્યક્ત કરી શક્યા છે. મોટા ભાગનું અદ્યપિ કંઠસ્થ રહેલું સાહિત્ય, જયમલ્લભાઈ અને ‘ઊર્મિનવરચના’ના માધ્યમથી મુદ્રિત થયું છે.

સૌરાષ્ટ્રની કલાસંસ્કૃતિની જાળવણી અને વિકાસ માટે પણ તત્કાલીન સૌરાષ્ટ્ર સરકાર અને એના જાહેર અને સાંસ્કૃતિ કાર્યકરોએ ખૂબ રસ લીધો. એવા અનેક કાર્યકર્તાઓમાંથી જયમલ્લ પરમાર અને હરકાંત શુક્લ આજ દાયકાઓ પછી પણ યાદ આવી જાય. એમની પ્રવૃત્તિનું એક પરિણામ તે ‘સૌરાષ્ટ્ર સંગીત-નાટક અકાદમી’.

પરંપરાગત કહેવાતી આવતી કથાને કોઈ સંપાદકે પોતાની ભાષામાં આલેખવાની થાય તો એ કેવી રીતે શૈલીના વાઘા ચડાવ્યા વગર આલેખવી જોઈએ, એનો નમૂનો જયમલ્લભાઈ લિખિત લોકકથાઓ પૂરી પાડે છે. ‘ઊર્મિનવરચના’ના સંપાદનની આ અભ્યાસ-દ્રષ્ટિએ જ તો સાતમા-આઠમા દાયકાઓમાં લોકસાહિત્યને જોવા-મૂલવવાની પધ્ધતિનો વિકાસ થયો અને આ નવી વિદ્યાશાખાના યુવાન અભ્યાસીઓના દ્દષ્ટિ વિકાસમાં જયમલ્લ પરમારનો, ‘ઊર્મિનવરચના’નો ખાસ ફાળો છે. એથી તો ડૉ. હરિવલ્લભ ભાયાણી જેવા આંતરરાષ્ટ્રીય કક્ષાના વિદ્વાને જયમલ્લ પરમારના લોકવિદ્યા વિષયક લેખોના વિષયાનુસારી સંચયો કરવાનું સૂચવેલું. એ કાર્ય ચરિતાર્થ થયું એનો આનંદ છે.

‘મારી હૈયાસગડી’ નવલકથા છપાઈ રહી હતી. તેની પ્રસ્તાવના લખવાની હું મથામણ કરતો હતો. આજે જે પ્રસ્તાવના છે તેનું માર્ગદર્શન જયમલ્લભાઈનું છે. એક શિખાઉ લેખક તરીકે નાહક કોઈની બદનક્ષી થાય તેવી વાર્તા અગાઉ લખી બેઠો હતો. તેમાંથી ઝાઝું શીખ્યો ન હોઉં તેમ આ નવલકથાની પ્રસ્તાવનામાં જયમલ્લભાઈનું માર્ગદર્શન ન મળ્યું હોત તો બીજી વખત ભૂલ કરી બેસત. જયમલ્લભાઈને તો આ યાદ પણ નહીં હોય, પરંતુ હું શી રીતે ભૂલું ?

જયમલ્લભાઈની અભ્યાસી કલમ તથા સ્વાનુભવને આધારે લખાયેલ ‘આપણું ભરતગૂંથણ’ પુસ્તકમાં તેમની સૂક્ષ્મ કલાદ્રષ્ટિ જોવા મળે છે. ભરતની સાથે લોકગીતો અને લગ્નગીતોનો આટલો સ-રસ સંગ્રહ, તેની ઐતિહાસિક પશ્ચાદભૂમિકા સાથે આપણને મળે છે. હીર અને મોતીભરતની પારાવાર વિશેષતાઓ તેમણે તારવી બતાવી છે.

જયમલ્લભાઈએ તેમના લખાણો દ્વારા લોકસંસ્કૃતિના વ્યાપક ક્ષેત્રમાં દરેક રીતે મોટું યોગદાન આપ્યું હતું. તે લખાણોના વિષયાનુસાર સંચયો અને તેમના અગાઉના પુસ્તકોના પુર્નમુદ્રણો પાછલા 23 વર્ષો દરમિયાન પ્રસિદ્ધ થયા. કોઈ પણ સાહિત્યકાર માટે તેના સાહિત્યનો વ્યાપક પ્રચાર-પ્રસાર એ જ તેને સાચી શ્રધ્ધાંજલિ હોઈ શકે. આ રીતે અક્ષરદેહે જયમલ્લભાઈ ચિરંજીવ છે.

આઝાદી પછી રાજકોટના સાત-આઠ ગરીબ અને પછાત વિસ્તારોમાં જયમલ્લભાઈએ સ્થાપેલી સંસ્થા ‘જાગૃતિમંડળ’માં ઘણાં કુટુંબોને સારી જિંદગી જીવવાના પાઠ મળ્યા હતા. અહીં ગ્રાસરૂટ લેવલે પહેલી પેઢીને એમણે શિક્ષણ, સંસ્કૃતિ, સંગીત, લોકસાહિત્ય, નાટ્ય-નૃત્ય, સમાજસુધારણા, સમૂહ જીવન, સદભાવના અને બુનિયાદી ઘડતરની પ્રવૃત્તિઓ કરાવી. બે દાયકા સુધી સમાજના કચડાયેલા અને છેવાડાના વર્ગની સાથે ચાલ્યા, તેમની વચ્ચે કામ કર્યું અને દીવાદાંડી બન્યા

સૌરાષ્ટ્રમાં 1956થી 1965 સુધી, સામાજિક, સહકારી, રાજકીય, સાંસ્કૃતિક ક્ષેત્રના આગેવાનો, કલાકારો, સરકારી અમલદારો, સામાજિક સંસ્થાઓ તેમજ સરકારી કે અર્ધસરકારી સંસ્થાઓના પદાધિકારીઓને જયમલ્લભાઈએ નશાબંધી પ્રવૃત્તિમાં સામેલ કર્યા હતા. નશાબંધી સામેની આવી સામાજિક ‘ક્રુઝેડ’ મારી દીર્ઘ સરકારી કામગીરી દરમિયાન અન્યત્ર મેં ક્યાંય નિહાળી નથી.

જયમલ્લભાઈ લોકકલાકારોનો સધિયારો હતા. લોકકલાઓ વિષે અંતરના ઓરતા જ્યાંથી આળસ મરડીને બેઠાં થાતાં, જ્યાં એનો ઓથાર ઉતારી શકતાં એવો હૂંફાળો વિસામો હતા. ઝવેરચંદ મેઘાણીથી આરંભાયેલ લોકસાહિત્યનો એક સોનેરી યુગ જયમલ્લભાઈ પાસે વિરામ પામ્યો.

કલા અને સાહિત્યક્ષેત્રે જયમલ્લભાઈનું પ્રદાન મોટું છે. પરંતુ વિજ્ઞાનક્ષેત્રે ખગોળમાં ‘આકાશપોથી’ અને ‘ગગનને ગોખે’ તથા પંખીદર્શનમાં ‘અલબેલા પંખીઓ’, ‘પ્રેમી પંખીડાં’, ‘રૂપરૂપનાં અંબાર’, ‘વગડાંના વાસી’ જેવા સુંદર પુસ્તકો જયમલ્લભાઈએ ગુજરાતને આપ્યા. વર્ષો પૂર્વે લખાયેલા તેમના આ પુસ્તકોની મૂળભૂત વિગતોમાં વિજ્ઞાનના આટલા સંશોધનો પછી પણ કોઈ ફેર પડ્યો નથી તે જયમલ્લભાઈની અભ્યાસદ્દષ્ટિ બતાવે છે.

કોલેજકાળ દરમિયાન ‘ઊર્મિનવરચના’ અને જયમલ્લભાઈના લેખો તેમજ પુસ્તકો રસપૂર્વક વાંચતો. મારા ઘડતરમાં આ રીતે તેમનો પરોક્ષ ફાળો રહેલો છે.

જયમલ્લ પરમારનું વિશિષ્ટ યોગદાન તો આપણી લોકસંસ્કૃતિના ઊંડા અધ્યયન અને સૌરાષ્ટ્રી પત્રકારિતાના ખેડાણના ક્ષેત્રે સમર્પિત સૂઝવાળા અભ્યાસી તરીકેનું રહ્યું છે. પણ ‘સમય સમયના રંગ’ પુસ્તકમાં ઐતિહાસિક્તાને અળપાયા દીધા સિવાય, વિસ્મૃત થતાં વિગતની સાક્ષાત્કારક રજૂઆત, નિરૂપણની સ્પર્શક્ષમતા અને કથ્ય ભાષાના પ્રવાહી પોતને ગદ્યમાં જોતરવાની ગુંજાશના ગુણો વડે કરીને વિલક્ષણ ગદ્યકાર તરીકે મુદ્રા પણ સ્થાપી આપી છે.

જયમલ્લભાઈનું સૌથી મોટું પ્રદાન અનેક લોકસાહિત્યકારોમાં આત્મવિશ્વાસ પ્રેર્યો તે છે. ગુજરાતમાં કેટલાયને ‘ઊર્મિનવરચના’ દ્વારા તેમણે રમતા કર્યા છે. આ કાર્ય તેમણે હોંશ અને ઉત્સાહથી કર્યું હતું.

જયમલ્લભાઈના પત્રો માત્ર ઔપચારિક નહીં, પણ અભ્યાસપૂર્ણ બની રહેતા. એમાં લોકસાહિત્યના કોઈને કોઈ અંગની ચર્ચા હોય. લોકસંસ્કૃતિના વર્તમાન પ્રવાહોની ચર્ચા હોય. કંઈક માર્ગદર્શકરૂપ બે શબ્દો પણ પત્રમાં ટાંક્યા હોય. સંશોધકની ભૂલ તરફ એવી સૌમ્ય ભાષામાં ધ્યાન દોરતા, જેથી એને પોતાની ભૂલ સમજાય અને ફરીથી વધારે સભાનપણે કાર્ય કરવા પ્રેરાય. આ એમના જીવનનું એક મહત્વનું પાસું હતું. જયમલ્લભાઈના આવા અનેક પત્રો આ લેખક પાસે મોજુદ છે.

જેમના વચ્ચે અવિભાજ્ય રીતે આપણે સૌ રહીએ છીએ, કશુંક પામી  છીએ, તે લોકની સુભગતાની અને માંગલ્યની દ્રષ્ટિ અને સિધ્ધિને જે ભક્તિભાવ તથા કલાવિવેકથી તમે પુરસ્કૃત કરો છો, તેને માટે ગુજરાત તમારું ઋણી છે.

જયમલ્લ પરમારે ‘ઊર્મિનવરચના’ના જે વિશેષાંકો તૈયાર કર્યા તે માત્ર ‘ઊર્મિનવરચનાના’ની તવારીખમાં જ નહીં, ગુજરાતી લોકસાહિત્યના સન્દર્ભે તથા ગુજરાતી સાહિત્યિક પત્રકારત્વના સંદર્ભે પણ ખૂબ જ મહત્વના ગણાય. સામાન્ય રીતે આપણે બંગાળી, હિંદી ભાષાના વિદ્વાનોનો આધાર લઈએ છીએ. આપણે એવું વાતાવરણ ઊભું કરીએ કે ઈતર ભાષાઓના વિદ્વાનોને ગુજરાતી ગ્રન્થો વાંચવાની ફરજ પડે; ઝવેરચંદ મેઘાણી, જયમલ્લ પરમાર જેવા વિદ્વાનો જે ભાષામાં કામ કરતા હોય તે ભાષાને આ મુશ્કેલી ન જ નડે.

ઝવેરચંદ મેઘાણી પાસેથી લોકસાહિત્ય અને પત્રકારત્વની દીક્ષા લેનારા જયમલ્લભાઈ, મેઘાણીના ખરેખરા અનુગામી છે. સૌરાષ્ટ્રની લોકસંસ્કૃતિ, લોકસાહિત્યનાં સંરક્ષણ, જતન, સંવર્ધન અર્થે જયમલ્લભાઈ તન, મન, ધનથી મથ્યા છે. ગુજરાતના લોકસાહિત્યને રાષ્ટ્રીય સ્તરે પ્રતિષ્ઠિત કરવા એમણે જે કામ સેવ્યું છે, એનું મૂલ્ય આ ક્ષેત્રની મેઘાણીની કામગીરીથી ભાગ્યે જ ઓછું આંકી શકાય.

જયમલ્લભાઈ ગુજરાતમાં અહિંસક અને સશસ્ત્ર, એમ બંને રીતે ખેલાયેલા સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામના એક અગ્રણી તેમજ મહત્વના સૈનિક હોવાને નાતે તેમના સંસ્મરણોનું રેકોર્ડિંગ કરવામાં આવે તે સ્વાભાવિક હતું. સદભાગ્યે ગુજરાત રાજ્ય અભિલેખાગાર ભવન તરફથી આ કામગીરી મને સોંપવામાં આવી.

સમાજનો જે વર્ગ આપણી લોકકલાઓને સાચવીને બેઠો હતો તે અનેક દૂષણોમાં સપડાયેલો હતો. એટલે લોકકલાનો પુરસ્કાર કરતાં કરતાં જયમલ્લભાઈનું ધ્યેય એ વર્ગને દૂષણમાંથી મુક્તિ અપાવવાનું હતું. લોકકલાના પુનરૂત્થાન થકી સમાજોત્થાન સાધવાનું હતું. એક સંવેદનશીલ સમાજશાસ્ત્રી, સમાજસેવક તરીકે તેમણે આ કામગીરી બજાવી હતી.

કાઠિયાવાડનો રોચક ઇતિહાસ અને તેના ખમીરવંતા માનવોના માયાળુ યોગદાનના રખોપા કરનાર આ સંસ્કાર પુરુષો થકી, નવી પેઢીને ચેતનવંતી કરવાનું અને પૂર્વજોના સંસ્કારો બતાવવાનું કાર્ય ‘ભાગું તો ભોમકા લાજે’ ગ્રંથ વર્ષો સુધી કરતો રહેવાનો છે, તેથી આવા ગ્રંથોને તો ધર્મગ્રંથોની જેમ પૂજવા જોઈએ. હવે પછી પીએચ.ડી.ના વિદ્યાર્થીઓને જિલ્લાવાર પાળિયાઓનો અભ્યાસ કરવા માટે આ ગ્રંથ દિશાસૂચક થઈ પડશે. એ કાર્યનો યશ પણ ‘ઊર્મિનવરચના’ના લેખકો અને આ ઋષિકાર્ય કરનારને ફાળે જાય છે તેમ કીધા વિના ચાલે તેમ નથી.